از آیکون تا نماد
تحلیل نشانهشناسی مجموعه «ماشینهای قراضه»
مجموعۀ «ماشینهای قراضه» اثر مهدی سحابی متضمن معنا بر اساس جهانبینی خاصی است که ماشین را به عنوان نمادی از مدرنیسم در ایران و شکست آن به تصویر میکشد. در نقاشی از دو زبان فیگوراتیو (تصویری) و پلاستیک (تجسمی) استفاده شده است. اما ورای ساختار این نقاشی که به عنوان ابژۀ تحلیل مدنظر است، مشاهدۀ مجموعه که بین نشانۀ آیکونیک و غیرآیکونیک و نمادین شده در نوسان است، یک اثر فرهنگی میباشد که با جهانبینی خاص شبکهای از معناهای مختلف را به هم پیوند میدهد. خوانش نشانهشناختی نقاشی به ما امکان میدهد تا معنای تولید شده از این مجموعه را روشن کنیم. در واقع نقش نشانهشناسی، نشان دادن تعامل میان فرم و محتواست و اینکه چگونه معنا از بطن قالبهای مشخص به وجود میآید. تصویر نقاشی شده، همواره توسط یک گفتهپرداز برای بینندهای خلق میشود و استراتژیهای تولید و دریافت تابلوی نقاشی در مفهوم کلی این تابلو اثر میگذارد. شایانذکر است که نشانهشناسی نقاشی، تنها پرداختن به نشانۀ تصویری نیست، بلکه همچنین بررسی مکانیسمهای ادراک دیداری نیز میباشد که در تولید معنا دخیل است. تابلوی نقاشی پیش از هر چیز نظامی از ارتباطات است و ساختاری پویا دارد. در این مجموعه، که علاقۀ سحابی را به اشکال، خطوط و سطوح نیز نشان میدهد، ترکیبهای زیبایی با سلیقۀ رنگی هنرمند دیده میشود که علاقهمندی بصری او را نشان میدهد. هرچند که مضمون «ماشین قراضه» ذاتاً زشت است و نشان از حوادث ناگوار دارد ولی سحابی با نوع نگاه و استراتژی به کار برده، سعی در خلق تصاویر زیبا و معنادار کرده است که میتوان گفت بر خلاف مضمون اصلی میباشد. «این خصیصه یکی از ویژگیهای کاری سحابی است که به او کمک میکند تا به مدد نگاه زیباییشناختیاش، به سراغ موضوعات و مضامینی برود که برای بیننده به طور معمول یادآور چیزهایی دیگر و عمدتاً زشت و ناگوار هستند» (حافظ روحانی، 1397).
از منظر نشانهشناسی، واضح است که تصویر ماشین بازنمایی و بازتولید اتومبیل است که ما را به آن ابژه نزدیک میکند و ماشین قراضه، به طور ویژه، بازنمایی خاصی است که امکان دیگری از این ابژه را به تصویر میکشد، ولی قصد داریم به دو سؤال پاسخ دهیم: در این مجموعه معنا چگونه تولید میشود و اساساً دلالت بر چه معنایی دارد؟ بدین منظور ابتدا به بررسی نشانهشناسی نقاشی میپردازیم و سپس به تحلیل مجموعه. هدف از این بررسی آن است که نشان دهیم سحابی یک جهان – ابژه، دنیای مرموزی از ماشین قراضه، خلق کرده که میان نه – آیکون و آیکون در نوسان است.
برای مطالعۀ کامل مقاله به کتاب مروری بر زندگی و آثار مهدی سحابی مراجعه فرمایید
{ مرضیه اطهاری نیکعزم }
تهران
− استادیار و عضو هیئتعلمی گروه زبان و ادبیات فرانسه دانشگاه شهید بهشتی
− دکترا و پسادکترای نشانهشناسی از دانشگاه پاریس، فرانسه
− دکترای زبانشناسی از دانشگاه اورلئان، فرانسه
− کارشناسارشد علوم زبانی، دانشگاه پاریس ۳، سوربن
− کارشناسی و کارشناسیارشد زبان و ادبیات فرانسه دانشگاه تهران، تهران
− عضو گروه پژوهشی نشانه - معناشناسی خانه هنرمندان، ۱۳۹۳−۱۳۹۰
− مؤلف مقالات بسیار در حوزههای نشانه − معناشناسی، زبانشناسی و ادبیات فرانسه
منابع
- روحانی، حافظ(1397). نقاشی-حجم-مهدی سحابی. (www.avammag.com)
- .Bertrand, Denis (2000). Précis de sémiotique littéraire. Paris. Nathan
- .Fontanille, Jacques (1995). Sémiotique du visible. Des mondes de lumière. Paris. PUF
- .Fontanille, Jacques (1999). Sémiotique et littérature. Essais de méthode. Paris. PUF
- .Fontanille, Jacques (2011). Corps et sens. Paris. PUF
- .Marrone, Gianfranco (2016). Principes de la sémiotique du texte. Paris. Mimésis